Burlende edelherten in de Ardennen: alles over de bronst & beste kijkplekken

Vroeg in de ochtend, aan de rand van een beekdal in de Ardennen. Er hangt mist tussen de douglassparren, je adem wolkt in de koude lucht en het bos is stil. Dan klinkt er ergens beneden een diep, rauw geluid dat door het hele dal rolt.

Tussen half september en begin oktober is het in de bossen van de Belgische en Franse Ardennen tijd voor de bronst van het edelhert. Het diepe oergeluid dat de mannetjes uitstoten, noemen we het burlen. Het is iets om minstens één keer in het echt te horen.

Wat is de bronst?

De term bronst (of bronsen) hangt samen met het oude woord voor branden. Het is de jaarlijkse paartijd van het edelhert, en de mannetjes zitten in die weken vol testosteron.

De rest van het jaar leven de seksen strikt gescheiden. De hinden (de vrouwtjes) trekken met hun kalveren in rustige familiegroepen rond onder leiding van een ervaren leidhinde. De mannetjes vormen rustige vrijgezellengroepjes. Als de dagen in de nazomer korter worden, verandert dat.

• De nekspieren zwellen op, de manen worden donker en dik, en het volgroeide gewei verliest zijn zachte bast doordat het hert deze fanatiek langs jonge boompjes schuurt.
• De herengroep valt uit elkaar. Ieder volwassen hert trekt naar traditionele verzamelplaatsen om een groep vruchtbare hinden om zich heen te verzamelen (de harem) en die met hand en tand te verdedigen.
• Zo'n plaatshert heeft geen rustig moment meer. Hij drijft afdwalende dames bijeen, jaagt opdringerige rivalen weg en brult uren aan een stuk. Eten doet hij amper; in vier tot zes weken tijd verliest een hert tot zo'n 20 procent van zijn lichaamsgewicht.

Waarom herten burlen

Het burlen is een diep, langgerekt brullen. Het is vooral bluf en machtsvertoon. Dat heeft een functie: zo voorkomen herten veel gevechten die dodelijk kunnen aflopen.

Onderzoek naar het roepen van edelherten liet zien dat het mannetje tijdens het roepen zijn strottenhoofd diep kan intrekken, helemaal tot aan het borstbeen. Hierdoor verlengt zijn spraakkanaal zich tijdelijk. Hoe dieper en zwaarder de resonantie klinkt, hoe groter en sterker het hert daadwerkelijk is. Een rivaal kan zo al van een afstand inschatten of hij een kans maakt. Klinkt de haremhouder duidelijk zwaarder, dan druipt hij meestal af.

In het bos kun je verschillende roepen onderscheiden:

• De aanwezigheidsroep: Een korte, droge basstoot waarmee het hert laat horen dat hij er is.
• De uitdager: Hard, ritmisch en dreigend, gericht aan een hert dat dichterbij komt.
• De hunkeringsroep: Een wat klaaglijk, slepend geluid (oeh-aah). Vaak van eenzame herten die nog geen harem hebben kunnen veroveren.
• De achtervolgingsroep: Kort en hijgerig (heu-heu-heu), wanneer het mannetje achter een vrouwtje aan draaft om haar bij de groep te houden.
• De triomfkreet: Een oorverdovende, langgerekte stoot direct nadat een rivaal met succes is verjaagd.

Sporen in het bos: zo herken je een bronstplek

Zelfs als de dieren zich overdag schuilhouden, verraadt het landschap hun aanwezigheid:

• Zoelplekken (modderbaden): Herten maken ondiepe poelen waarin ze urineren en zich vervolgens uitgebreid door de modder rollen. Dat mengsel ruik je bij windstil weer op honderden meters: een zware, zoetige muskusgeur.
• Veegbomen: Jonge berkjes, sparren of lariksen met afgerukte bast en gebroken takken. Het hert schuurt hier niet alleen zijn gewei, maar wrijft geurklieren rond zijn ogen tegen het kale hout.
• Bronstkuilen: Kale plekken in de bosbodem waar het hert met zijn voorpoten het mos en gras heeft weggekrabd, om er vervolgens doorheen te schuiven.
• Gevechtssporen: Platgewalst gras en diepe hoefafdrukken waar twee kemphanen zij aan zij hebben gelopen voordat de geweien met een harde klets in elkaar haakten.

De beste reistijd en dagdelen

Let ook op het weer. Herten hebben in september al een dikke wintervacht. Op warme, zwoele nazomerdagen liggen ze puffend in de schaduw en gebeurt er overdag weinig. Heldere, windstille nachten met grondvorst zijn ideaal: dan zijn ze hyperactief en draagt het geluid kilometers ver door het dal.

Waar moet je zijn in de Ardennen?

De uitgestrekte woudmassieven in Wallonië herbergen de grootste populatie edelherten van de Benelux. De beste plekken om te gaan luisteren:

1. Woud van Saint-Hubert

Dit uitgestrekte bosgebied is dé klassieker. De heuvels rondom Mochamps, Tenneville en Vesqueville galmen in het najaar van het geluid.

• Aire de vision de Bilaude (Mochamps): Een observatieplatform met vrij zicht over de vijver van Bilaude en een paar kleine wildweides.
• Tour de Priesse (Mochamps): Een uitkijktoren met weids uitzicht over open heide en boscorridors. Bereikbaar via een mooie wandeling (Promenade de Mochamps). Let op: tijdens de bronst is de toren gesloten van 17:00 tot 09:00 uur.

2. Forêt d’Anlier (Zuidelijke Ardennen)

Iets rustiger dan Saint-Hubert, gelegen tegen de Belgisch-Luxemburgse grens. De dichte beukenbossen en beekvalleien zorgen voor een prachtige akoestiek.

• Observatoire Louftémont-Vlessart: Een kijkhut van lokaal hout aan de rand van het wetland van de Arlune, op zo'n 500 meter lopen vanaf de parkeerplek aan de rue des Champs Gillots.

3. Vallei van de Semois (rondom Bouillon)

Het Nationaal Park van de Semoisvallei heeft steile hellingen waar het geluid goed tussen weerkaatst. Vanaf hoger gelegen uitzichtpunten kun je de herten beneden in de rivierdalen horen wedijveren.

Met kinderen

Zit urenlang stilzitten in de vrieskou er niet in met jonge kinderen? Bezoek dan het Wildpark van het Domein van de Grottes de Han of het Parc à Gibier in Saint-Hubert. In Han lopen de herten over 250 hectare nagenoeg vrij rond en organiseren ze speciale schemer- en ochtendtochten met safari-trucks en gidsen.

Praktische tips: zo bereid je je voor

Herten zijn extreem schuw en hun zintuigen zijn scherper dan die van ons. Een paar dingen helpen.

• Laat knisperende regenjassen thuis. Kies voor wol of fleece in gedempte kleuren, zoals bruin of groen.
• Herten ruiken je op honderden meters afstand als de wind verkeerd staat. Gebruik op de ochtend van vertrek geen parfum of aftershave, was je kleren liefst zonder geurtjes en loop altijd met de wind in je gezicht naar de uitkijkpost.
• Een verrekijker met veel lichtopbrengst (bijvoorbeeld 8x42 of 8x56) laat je in de schemering nog echt iets zien.
• Kleed je warm aan. Als je een uur bewegingsloos op een houten bankje zit, koel je razendsnel af. Neem een isolerend zitmatje mee, een thermosfles warme thee en draag laagjes thermokleding.
• Moet je in het donker over het pad lopen? Gebruik een hoofdlampje met een rode stand. Rood licht verblindt de dieren niet en spaart je eigen nachtzicht.

Respect voor het woud: regels en jachtseizoen

De bronst vraagt enorm veel energie van de herten. Als wandelaars te dichtbij komen en de dieren op de vlucht jagen, brengt dat hun winteroverleving in gevaar. Houd je daarom aan een paar strikte regels:

1. Blijf altijd op de paden: In de Waalse bossen (Code Forestier) is van het pad afwijken strikt verboden. Tijdens de bronst patrouilleren boswachters extra en worden er forse boetes uitgedeeld. In delen van het woud van Saint-Hubert zijn de paden tijdens de bronst tussen 17:30 en 08:00 uur zelfs afgesloten, met uitzondering van officieel gemarkeerde routes en luisterplekken.
2. Let goed op jachtborden (vanaf 21 september): Vanaf 21 september is de bersjacht op edelherten open, vanaf 1 oktober volgen de drijfjachten.
   • Gele affiches: Informatief; jachtactiviteiten in het gebied, je mag er wandelen maar wees alert.
   • Rode affiches (Affiche rouge): Wettelijk toegangsverbod. Hier mag je onder geen enkel beding naar binnen; er wordt daadwerkelijk gejaagd. Check vooraf ook altijd websites zoals ChasseOnWeb.be.
3. Houd afstand: Een edelhert weegt tot 200 kilo, zit vol adrenaline en heeft een vlijmscherp gewei. Blijf op minimaal 100 tot 150 meter afstand. Kom nooit tussen een hert en zijn hinden terecht en probeer ze niet te lokken door burlgeluiden na te bootsen.

Neem een warme jas en veel geduld mee en houd afstand. Dan is de kans groot dat je de herten hoort, en met wat geluk ook ziet.